Dünya Ticaretinin Serbestleştirilmesi: Evrensel Yaklaşım ve GATT/WTO

Dünya ekonomisinde son yıllarda gözlenen küreselleşme ve bölgeselleşme hareketleri, dünya ticaretinin serbestleştirilmesinde "evrensel" ve "bölgesel" yaklaşımları temsil etmektedir. Küreselleşme hareketi geçmişte, GATT çerçevesinde yapılan görüşmelerde üye ülkeler arasında gümrük tarifeleri ve diğer tarife dışı kısıtlamaların kaldırılması ya da indirilmesi ilkesine dayalı olarak gelişmiştir. Günümüzde GATT DTÖ (WTO)'ne dönüşmüş ise de, 1948-1995 döneminde dünya ticaretine yön veren GATT'ın günümüzde de geçerli olan dört temel ilkesinden en önemlisi, "en çok kayrılan ülke" kuralıdır. Kural,her GATT üyesinin tüm taraflara aynı gümrük tarife oranını uygulamasını ve ayırımcı işlemde bulunmamasını öngörür. GATT'ın temel ilkelerin en önemli istisna ise, Genel Anlaşma'nın ncü maddesinde düzenlenen gümrük birlikleri ve serbest ticaret bölgeleri gibi bölgesel ekonomik birleşmeler yaratmaya yönelik anlaşmalardır. Eğer bir grup ülke kendi aralarında bir tipte bir ekonomik birleşme kurmaya karar vermiş ise, gümrük indirimleri  sadece birleşmeye dahil olan ülkeler için geçerli olacaktır. GATT'ın temel ilkelerinden gümrük tarifelerinin tek koruma aracı olarak kullanılması ilkesinden önemli bir sapma da, "gönüllü ihracat kısıtlamaları" anlaşmalarıdır. GATT döneminde sekiz adet tarife indirim görüşmeleri yapılmıştır. GATT çerçevesinde yapılan tarife indirim turlarına Çok taraflı Ticaret Görüşmeleri (Ticaret Turları) denir. Bu görüşmelerin sonuncusu Uruguay Turu (1986-1993) dur. Uruguay Turu'nda alınan kararlar, üye ülkelerin hükümetleri tarafından 12-15 Nisan 1994 tarihleri arasında Fas'ın Marakeş şehrinde kabul edilmiş Marakeş Anlaşması (Nihai Senet), 1 Ocak 1995 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Nihai Senet ile, GATT'ın yerine Dünya Ticaret Örgütü (WTO) kurulmuştur. Dünya Ticaret Örgütü, Bretton Woods Konferansı'nın toplanmasından tam 50 yıl sonra faaliyete geçerek, dünya ekonomi sisteminin önemli bir kuruluşu olmuştur. Türkiye, DTÖ Kuruluş Anlaşması'nı, 25 Şubat 1995 tarihinde kabul etmiştir. DTÖ'nün amaçları, örgütü kuran Anlaşma'nın önsözünde belirtilmiş olup GATT'ın gerçekleştirmek istediği amaçlara büyük benzerlik göstermektedir. DTÖ'nün en az iki yılda bir toplanan ve tüm ülkelerin temsilcilerinden oluşan bir Bakanlar Konferansı vardır. Bu, GATT'ın Genel Kurulu'na denktir. İlk Bakanlar Konferansı Aralık 1996'da Singapur'da, ikincisi Cenevre'de ve üçüncüsü Seattle'da yapılmıştır. Günümüzde artık GATT, yerini DTÖ'ne bırakmıştır. DTÖ'ne üye olan ülkeler Nihai Senet'teki anlaşmalara bağlı olmakla birlikte, bunlara aykırı hareket ettiklerinde, yine bu anlaşmalarda yer alan müeyyideler işlerlik kazanmaktadır. DTÖ'nün uluslararası  getirdiği mekanizma, çok taraflı ticaret sistemine güvenirlilik ve tahmin edilebilirlik kazandırmak bakımından çok önemlidir. DTÖ çerçevesinde, Nihai Senet'te yer alan herhangi bir anlaşmazlıktan doğan sorunların çözümü için Anlaşmazlık Çözüm Organı yaratılmıştır. Bu Organ tarafından kurulan panellerin raporları, oybirliği olmadan da kabul edilmektedir.